Oświetlone Koloseum w nocy ze smugami świateł jadących samochodów
|

Bezpieczny Rzym – co powinien wiedzieć turysta przed podróżą

Rzym to jedno z najczęściej odwiedzanych miast świata i dla milionów turystów bezpieczny kierunek podróży. Jak każda duża europejska stolica, wymaga jednak świadomego podejścia do bezpieczeństwa, zwłaszcza w zatłoczonych miejscach i po zmroku. Dobra wiadomość jest taka, że Rzym można zwiedzić spokojnie i komfortowo, pod warunkiem znajomości kilku prostych zasad, które będą pomocne podczas podróży. Ten przewodnik powstał po to, aby pomóc turystom lepiej przygotować się do podróży, zrozumieć realne zagrożenia i uniknąć najczęstszych błędów. Dzięki temu pobyt w Wiecznym Mieście stanie się przyjemnością, a nie źródłem stresu.

Oświetlone Koloseum w nocy ze smugami świateł jadących samochodów
Oświetlone Koloseum w nocy ze smugami świateł jadących samochodów
Źródło: Canva Pro

Bezpieczeństwo w Rzymie – czy stolica Włoch jest bezpieczna dla turystów

Przygotowując się do wizyty w Wiecznym Mieście,wielu turystów zastanawia się, jak bezpieczne jest to miasto. Choć jak w każdym dużym ośrodku turystycznym warto zachować ostrożność, Rzym na ogół jest uważany za miejsce bezpieczne i gościnne dla odwiedzających. Rzym to jedna z najczęściej odwiedzanych stolic Europy, dlatego pytania o bezpieczeństwo w Rzymie pojawiają się bardzo często jeszcze przed rozpoczęciem podróży. W praktyce miasto jest przyjazne turystom, a zdecydowana większość wizyt przebiega bez żadnych nieprzyjemnych sytuacji.

Czy Rzym to bezpieczne miasto dla osób zwiedzających

Dla turysty Rzym jest miastem bezpiecznym, szczególnie w porównaniu z innymi dużymi metropoliami. Miliony osób każdego roku spacerują po centrum, korzystają z metra, nocują w różnych dzielnicach i zwiedzają zabytki bez poczucia zagrożenia. Poważne przestępstwa wobec turystów i podróżników zdarzają się rzadko, a ich skala jest niewielka.

Najczęstsze problemy mają charakter drobny i przewidywalny – są to głównie kradzieże kieszonkowe. To ważne, by nie mylić ich z ogólnym brakiem bezpieczeństwa. Przy zachowaniu podstawowej ostrożności zwiedzanie Rzymu jest komfortowe, także dla osób podróżujących samotnie lub pierwszy raz.

Poziom przestępczości w Rzymie a realne zagrożenia

Jeśli spojrzeć na statystyki, poziom przestępczości w Rzymie jest porównywalny z innymi dużymi miastami Europy Zachodniej. Najczęściej zgłaszane przestępstwa to kradzieże, oszustwa i drobne wykroczenia, a nie napaści czy rozboje. W niektórych rejonach miasta, zwłaszcza w okolicach dworców, można spotkać bezdomnych, co bywa mylnie odbierane jako zagrożenie, choć w praktyce rzadko wiąże się z realnym niebezpieczeństwem. Rzym jest miastem wielokulturowym, a obecność imigrantów w wybranych dzielnicach jest naturalnym elementem życia dużej metropolii. Realne zagrożenia dla turysty koncentrują się w miejscach, gdzie występują tłumy i chaos – przy zabytkach, w metrze, na dworcach. Świadomość tych miejsc pozwala skutecznie im przeciwdziałać i cieszyć się pobytem w Rzymie bez stresu.

Najczęstsze zagrożenia dla turysty w Rzymie

Rzym jest bezpiecznym miastem dla dużej liczby turystów, jednak, jak każda popularna europejska stolica, wiąże się z pewnymi typowymi zagrożeniami. Najczęściej dotyczą one drobnych kradzieży, natarczywych sprzedawców oraz sytuacji wykorzystujących nieuwagę przyjezdnych. Znajomość najczęstszych sytuacji ryzykownych nie ma na celu zniechęcania do podróży, lecz pomaga lepiej się przygotować i świadomie zwiedzać miasto. Warto pamiętać, że zdecydowana większość wizyt w Rzymie przebiega bez żadnych incydentów. Kluczowe jest jednak zachowanie podstawowej czujności, zwłaszcza w miejscach o dużym natężeniu ruchu turystycznego oraz w godzinach szczytu komunikacyjnego. 

Skórzany portfel z banknotami w tylnej kieszeni dżinsów
Skórzany portfel z banknotami w tylnej kieszeni dżinsów
Źródło: Canva Pro

Kradzieże kieszonkowe i oszustwa w miejscach turystycznych

Kradzież kieszonkowa to zdecydowanie najczęstszy problem, z jakim może spotkać się turysta w Rzymie. W sezonie turystycznym, gdy liczba odwiedzających Rzym znacząco rośnie, częściej dochodzi do kradzieży kieszonkowych w zatłoczonych miejscach. Kieszonkowcy działają szybko i dyskretnie, najczęściej w zatłoczonych autobusach, metrze oraz przy atrakcjach turystycznych. Często pracują w parach lub małych grupach. 

Szczególną ostrożność warto zachować w okolicach stacji metra przy Koloseum, w wagonach linii A oraz w rejonie Fontanny di Trevi, gdzie tłum tworzy idealne warunki do działania. Zdarza się również, że złodzieje wykorzystują moment wsiadania i wysiadania z metra, gdy uwaga turystów skupiona jest na drzwiach i kierunku jazdy. Najbardziej narażone są otwarte torby, plecaki noszone na plecach oraz kieszenie spodni. Proste rozwiązania – noszenie plecaka z przodu, zamykane kieszenie, saszetka pod ubraniem – znacząco zmniejszają ryzyko. To właśnie ostrożność, a nie strach, jest kluczem do bezpieczeństwa w Rzymie. Dobrą praktyką jest także rozdzielenie gotówki i dokumentów na kilka miejsc oraz przechowywanie kopii dokumentów w telefonie lub chmurze.

Sprzedawcy, oszuści i podejrzane sytuacje – na co uważać

W centrum miasta łatwo natknąć się na nielegalnych sprzedawców oferujących pamiątki lub drobne „prezenty”. Częstą metodą jest wręczenie bransoletki lub kwiatka, a następnie żądanie zapłaty. W takich sytuacjach najlepiej nie nawiązywać kontaktu i iść dalej. Podobne sytuacje zdarzają się w okolicach Schodów Hiszpańskich czy na Piazza Navona, gdzie naganiacze próbują zaczepiać turystów pod pretekstem „darmowej pamiątki”. Zdarza się też, że ktoś celowo „upuszcza” przedmiot lub powoduje drobne zamieszanie, aby odwrócić uwagę od wspólnika.

 Uwaga należy się również osobom proponującym pomoc przy bankomatach, automatach biletowych czy „okazyjnych” ofertach. Złodziej i oszust liczą na zaskoczenie, dlatego spokojna odmowa i trzymanie dystansu są najskuteczniejsze. Warto korzystać wyłącznie z oficjalnych punktów sprzedaży biletów i unikać kupowania wejściówek „bez kolejki” od osób zaczepiających na ulicy.

Bezpieczne i mniej bezpieczne dzielnice Rzymu

Rzym to miasto bardzo zróżnicowane, a charakter poszczególnych dzielnic ma realny wpływ na komfort zwiedzania i poczucie bezpieczeństwa. Większość obszarów odwiedzanych przez turystów jest bezpieczna, szczególnie w ciągu dnia, jednak, jak w każdej dużej stolicy, istnieją miejsca, w których należy zachować większą ostrożność, zwłaszcza po zmroku. Różnice między dzielnicami są najbardziej odczuwalne wieczorem, gdy ruch turystyczny maleje i ulice stają się spokojniejsze. Wybór noclegu i trasy spacerów warto dopasować nie tylko do atrakcji, ale również do pory dnia. Dobrze jest wcześniej sprawdzić opinie o okolicy hotelu, szczególnie jeśli planujesz późne powroty. Bezpieczeństwo w Rzymie w dużej mierze zależy od zdrowego rozsądku i umiejętności obserwacji otoczenia.

Które dzielnice Rzymu są uznawane za bezpieczne

Za najbardziej bezpieczne uchodzą centralne i turystyczne dzielnice, takie jak okolice Panteonu, Piazza Navona, Watykan, Campo de’ Fiori czy Trastevere. Są one dobrze oświetlone, pełne ludzi i regularnie patrolowane, co znacząco zwiększa komfort spacerów. To właśnie tam większość turystów decyduje się mieszkać i spędzać wieczory. Nawet późnym wieczorem ulice pozostają żywe, a restauracje i bary działają do późnych godzin. Obecność hoteli, kawiarni i otwartych lokali sprawia, że trudno poczuć się odizolowanym. W tych częściach miasta łatwiej o pomoc – zarówno ze strony służb, jak i pracowników lokali czy innych podróżnych.

Kamienna tablica z nazwą Piazza dell'Esquilino na starej ścianie budynku
Kamienna tablica z nazwą Piazza dell’Esquilino na starej ścianie budynku
Źródło: Canva Pro

Esquilino, okolice dworca kolejowego Termini i rejony wymagające ostrożności

Okolice dworca Termini są funkcjonalne, lecz mniej reprezentacyjne i po zmroku mogą wydawać się chaotyczne. Dzielnica Esquilino jest bardzo zróżnicowana kulturowo, co bywa mylnie interpretowane jako zagrożenie. Nie są to rejony szczególnie niebezpieczne, jednak wymagają większej czujności, zwłaszcza nocą i na bocznych ulicach. W niektórych rejonach mogą pojawiać się osoby oferujące nielegalne substancje (np. narkotyki) – najlepiej zdecydowanie odmówić i nie wdawać się w rozmowę. W godzinach wieczornych najlepiej poruszać się głównymi, dobrze oświetlonymi arteriami. Unikaj skrótów przez wąskie przejścia i słabo oświetlone zaułki w pobliżu dworca. Jeśli nocujesz w tej okolicy, warto zaplanować powrót wcześniej lub skorzystać z licencjonowanej taksówki zamiast iść przypadkowymi ulicami.

Wycieczka do Rzymu a bezpieczeństwo po zmroku

Wieczory i noce w Rzymie mają wyjątkowy klimat i dla wielu osób stanowią jeden z najpiękniejszych momentów całej podróży. Oświetlone zabytki, gwar placów i życie towarzyskie sprawiają, że noc w Rzymie jest naturalnym przedłużeniem zwiedzania, a nie czasem, którego trzeba się obawiać. Warto jednak pamiętać, że bezpieczeństwo po zmroku w dużej mierze zależy od świadomych decyzji turysty i wyboru odpowiednich lokalizacji. Znajomość podstawowych zasad poruszania się po mieście wieczorem pozwala uniknąć niepotrzebnego stresu i w pełni cieszyć się atmosferą nocnego Rzymu. Dobrze zaplanowana wycieczka do Rzymu uwzględnia nie tylko listę atrakcji, ale także kwestie logistyki i bezpiecznego powrotu do noclegu.

Czy bezpiecznie zwiedzać Rzym wieczorem i nocą

Wbrew częstym obawom Rzym nocą jest bezpieczny, szczególnie w centrum miasta oraz w dzielnicach turystycznych. Restauracje, bary i kawiarnie działają do późnych godzin, a obecność mieszkańców i turystów sprawia, że ulice pozostają żywe i dobrze oświetlone. Dzięki temu poczucie bezpieczeństwa po zmroku jest wysokie, zwłaszcza w rejonach takich jak Trastevere, okolice Panteonu czy Piazza Navona.

Samotne spacery również są możliwe, pod warunkiem zachowania zdrowego rozsądku. Najważniejsze jest unikanie pustych, bocznych uliczek, szczególnie daleko od centrum, oraz trzymanie się głównych tras. Zwiedzając Rzym wieczorem, warto poruszać się tam, gdzie są inni ludzie – to prosta zasada, która działa w każdej europejskiej stolicy – tak jest o niebo bezpieczniej.

Jak zachować ostrożność w centrum miasta po zmroku

Wieczorne zwiedzanie wymaga nieco innego podejścia niż spacery w ciągu dnia. Dobrym nawykiem jest wcześniejsze zaplanowanie trasy powrotu, zwłaszcza jeśli nocleg znajduje się poza ścisłym centrum. Warto też ograniczyć korzystanie z telefonu na ulicy – należy zachować ostrożność nie tylko ze względów bezpieczeństwa, ale także po to, by zachować większą orientację w terenie. Rzeczy osobiste najlepiej trzymać blisko ciała, a plecak lub torbę nosić z przodu w zatłoczonych miejscach. Te drobne środki ostrożności w zupełności wystarczą, by nocne zwiedzanie Rzymu było komfortowe i bezproblemowe, nawet dla osób podróżujących po raz pierwszy.

Bezpieczny nocleg w Rzymie – gdzie się zatrzymać

Wybór odpowiedniego noclegu ma ogromny wpływ na poczucie bezpieczeństwa podczas całego pobytu – warto mieć to na uwadze. Hotel powinien być naszym bezpiecznym schronieniem. To właśnie lokalizacja hotelu czy hostelu często decyduje o tym, czy wieczorne powroty są spokojne i wygodne. Dlatego tak ważne jest, by wybrać miejsce, które znajduje się w bezpiecznej i dobrze skomunikowanej okolicy. Wybór odpowiedniej dzielnicy może sprawić, że zwiedzanie i odpoczynek w Rzymie będą bardziej komfortowe i bez stresu.

Podświetlony biały napis Hotel na kutej balkonowej balustradzie o zmierzchu
Podświetlony biały napis Hotel na kutej balkonowej balustradzie o zmierzchu
Źródło: Canva Pro

Jak wybrać hotel lub hostel pod kątem bezpieczeństwa

Najlepiej wybierać sprawdzone hotele i hostele z dobrą opinią, recepcją czynną całą dobę oraz jasnymi zasadami zameldowania. Obecność personelu przez całą noc znacząco zwiększa poczucie bezpieczeństwa, szczególnie dla osób podróżujących solo. Ważnym kryterium jest również lokalizacja blisko metra lub centrum miasta. Dzięki temu można wrócić pieszo lub szybko dojechać transportem publicznym bez konieczności korzystania z nieznanych tras czy pustych przystanków. Bezpieczny nocleg to taki, który pozwala swobodnie poruszać się po okolicy także po zmroku.

Lokalizacja noclegu a komfort i bezpieczeństwo podróży

Centrum Rzymu jest droższe, ale dla wielu turystów okazuje się najwygodniejszym i najbezpieczniejszym wyborem. Bliskość zabytków, restauracji i atrakcji sprawia, że większość tras można pokonać pieszo, bez konieczności korzystania z komunikacji nocnej. Dzielnice dobrze skomunikowane z centrum również są dobrym rozwiązaniem, o ile oferują łatwy dojazd, oświetlone ulice i spokojne otoczenie. Warto zwracać uwagę nie tylko na cenę noclegu, ale także na jego bezpośrednie sąsiedztwo.

Transport i poruszanie się po Rzymie

Transport publiczny w Rzymie jest rozbudowany i funkcjonalny, co sprawia, że poruszanie się po mieście jest stosunkowo łatwe nawet dla osób odwiedzających je po raz pierwszy. Jest to wygodna opcja dla turystów, którzy chcą szybko dotrzeć do popularnych atrakcji bez konieczności długiego spacerowania w upale. Jednak – jak w każdej dużej metropolii – wymaga podstawowej czujności, zwłaszcza w zatłoczonych miejscach i w godzinach szczytu. System obejmuje metro, autobusy, tramwaje oraz pociągi regionalne, które łączą centrum z dalszymi dzielnicami. Warto wcześniej zapoznać się z mapą linii, aby uniknąć niepotrzebnych przesiadek i dezorientacji. Dobrym rozwiązaniem jest zakup biletów z wyprzedzeniem lub korzystanie z aplikacji mobilnych, co pozwala uniknąć kolejek przy automatach i zaoszczędzić czas.

Bezpieczeństwo w metrze, autobusach i przy dworcach

Metro i autobusy w Rzymie są bezpiecznym środkiem transportu, jednak w godzinach szczytu oraz na popularnych liniach łatwo o kradzież kieszonkową. Szczególną uwagę należy zachować przy wsiadaniu i wysiadaniu, gdy tłum jest największy i powstaje chwilowe zamieszanie. Warto kontrolować plecaki, torby i kieszenie, zwłaszcza jeśli podróżuje się z bagażem lub dokumentami w łatwo dostępnych miejscach. Zachowanie czujności i prostych zasad ostrożności sprawia, że korzystanie z komunikacji miejskiej jest bezproblemowe i wygodne. Dobrym nawykiem jest noszenie plecaka z przodu w zatłoczonych wagonach oraz unikanie trzymania telefonu w tylnej kieszeni spodni. Najwięcej incydentów zdarza się w pobliżu drzwi pojazdu, dlatego warto zachować tam szczególną uważność.

Dworzec Termini i komunikacja nocna – co warto wiedzieć

Dworzec Termini to najważniejszy węzeł komunikacyjny Rzymu, intensywnie użytkowany przez cały dzień przez turystów i mieszkańców. Po zmroku bywa jednak mniej komfortowy, szczególnie na zewnętrznych placach i w bocznych ulicach, gdzie ruch pieszy jest wyraźnie mniejszy. Korzystając z nocnych autobusów, warto sprawdzić trasę wcześniej i unikać długiego oczekiwania na pustych przystankach. Jeśli to możliwe, lepiej wysiąść bliżej celu i przejść krótki, dobrze oświetlony odcinek niż skracać drogę przez nieznane rejony. Rozsądną opcją późnym wieczorem jest skorzystanie z licencjonowanej taksówki lub sprawdzonej aplikacji przewozowej. Zaplanowanie powrotu do noclegu jeszcze przed wyjściem na kolację znacząco zwiększa komfort i poczucie bezpieczeństwa.

Szereg białych taksówek zaparkowanych przed dworcem Roma Termini w słoneczny dzień
Szereg białych taksówek zaparkowanych przed dworcem Roma Termini w słoneczny dzień
Źródło: Canva Pro

Watykan i główne zabytki a bezpieczeństwo turystów

Najpopularniejsze zabytki Rzymu, takie jak Watykan, Koloseum czy Fontanna di Trevi, należą do najlepiej chronionych miejsc w mieście. Stała obecność służb porządkowych sprawia, że są one bezpieczne zarówno w ciągu dnia, jak i po zmroku. Jednocześnie duża liczba odwiedzających oznacza konieczność zachowania podstawowej ostrożności. Warto unikać tłumów, szczególnie w sezonie turystycznym, oraz pilnować swoich rzeczy osobistych, by zapobiec kradzieżom.

Bezpieczeństwo w rejonie Watykanu i popularnych zabytków

Rejon Watykanu uchodzi za jeden z najbezpieczniejszych obszarów Rzymu, głównie ze względu na stałą obecność policji włoskiej oraz Gwardii Szwajcarskiej. Patrole są widoczne przez cały dzień, a także w godzinach wieczornych, co daje turystom realne poczucie bezpieczeństwa podczas zwiedzania takich miejsc jak Plac św. Piotra czy okolice Muzeów Watykańskich. Monitoring, kontrole bezpieczeństwa i duża liczba funkcjonariuszy sprawiają, że poważne incydenty zdarzają się tu bardzo rzadko. Jednocześnie trzeba pamiętać, że popularne zabytki przyciągają ogromne tłumy, a to sprzyja drobnej przestępczości. Najwięcej ryzykownych sytuacji pojawia się w kolejkach do kontroli bezpieczeństwa oraz przy wejściach do muzeów, gdzie łatwo o chwilę rozproszenia. Warto zachować czujność szczególnie w momentach ścisku i nie odkładać telefonu czy portfela na widoczne miejsce, nawet jeśli okolica wydaje się wyjątkowo spokojna i dobrze chroniona.

Koloseum, Fontanna di Trevi i Piazza – tłumy a ostrożność

Koloseum, Fontanna di Trevi czy najpopularniejsze piazza przyciągają tysiące osób dziennie, zwłaszcza w sezonie letnim i w weekendy. W takich miejscach łatwo stracić koncentrację, szczególnie podczas robienia zdjęć, nagrywania filmów czy sprawdzania mapy w telefonie. To właśnie momenty rozproszenia są najczęściej wykorzystywane przez kieszonkowców, którzy działają szybko i dyskretnie. Świadomość otoczenia, trzymanie rzeczy osobistych blisko siebie i spokojne tempo zwiedzania skutecznie minimalizują ryzyko nieprzyjemnych sytuacji. Dobrym rozwiązaniem jest ograniczenie noszenia dużych plecaków oraz przechowywanie dokumentów w zamykanych, wewnętrznych kieszeniach. Warto też unikać ścisku przy barierkach i krawędziach fontann, gdzie tłum napiera najmocniej i najłatwiej o przypadkowe potrącenia sprzyjające kradzieży.

Praktyczne wskazówki dla bezpiecznej podróży do Rzymu

Kilka różnych działań, by pobyt w Rzymie był spokojny, komfortowy i bezpieczny, niezależnie od długości podróży. Ważne jest, aby zachować czujność w miejscach turystycznych, zwłaszcza w tłumach, i nie zostawiać cennych rzeczy bez nadzoru. Dobrze jest również zaplanować transport z lotniska z wyprzedzeniem i unikać nieznanych, podejrzanych ofert. Ponadto warto znać podstawowe zasady komunikacji miejskiej i trzymać się głównych, dobrze oświetlonych ulic,szczególnie po zmroku.

Czarna figurka pod lupą na jasnym stole
Czarna figurka pod lupą na jasnym stole
Źródło: Canva Pro

Jak podróżować bezpiecznie i czego unikać

Najważniejsze to nie nosić wszystkich dokumentów i pieniędzy w jednym miejscu oraz unikać nieoficjalnych ofert i „okazyjnych” propozycji na ulicy. Zdrowy rozsądek, spokój i asertywność są najlepszą ochroną. Największą czujność warto zachować w kolejkach do atrakcji, przy wejściach z kontrolą bezpieczeństwa, w środkach komunikacji w pobliżu Watykanu oraz podczas robienia zdjęć. Torebki i plecaki najlepiej nosić z przodu, a dokumenty i pieniądze trzymać w zamykanych kieszeniach. Świadome zachowanie i zachowanie szczególnej ostrożności w zupełności wystarczą, aby bez stresu zwiedzać Watykan i inne najbardziej znane zabytki Rzymu. Warto też pamiętać, że Rzym to miasto przyjazne turystom, a większość mieszkańców chętnie pomaga. Zachowując podstawowe środki ostrożności, można w pełni skupić się na odkrywaniu miasta zamiast martwić się o bezpieczeństwo.

Numery alarmowe, pomoc i środki ostrożności w Rzymie

W nagłych sytuacjach na terenie Rzymu i całych Włoch obowiązuje uniwersalny numer alarmowy 112, który łączy z odpowiednimi służbami – policją, pogotowiem lub strażą pożarną. Operatorzy często mówią po angielsku, co jest dużym ułatwieniem dla turystów. W praktyce pomoc w Rzymie jest dostępna szybko i sprawnie, zwłaszcza w centrum miasta oraz w rejonach turystycznych, gdzie patrole są stałym elementem krajobrazu.

Podczas pobytu warto również znać podstawowe środki ostrożności, które zwiększają poczucie bezpieczeństwa. Zapisanie numerów alarmowych w telefonie, posiadanie kopii dokumentów oraz świadomość lokalizacji najbliższych posterunków policji to proste, ale skuteczne działania. W przypadku kradzieży lub zgubienia dokumentów można zgłosić się na komisariat, gdzie turyści otrzymują jasne instrukcje i realną pomoc. Dzięki dobrej organizacji służb dbających o bezpieczeństwo i doświadczeniu w pracy z odwiedzającymi, Rzym pozostaje miastem przyjaznym i sprawdzonym dla podróżnych, o ile zachowuje się podstawową czujność.

Bezpieczny Rzym – miasto, które nagradza rozsądek

Rzym nie jest miastem niebezpiecznym, ale jest miastem intensywnym – pełnym ludzi, emocji i atrakcji. To właśnie dlatego zdrowy rozsądek i podstawowa ostrożność są kluczem do udanego pobytu. Trzymanie się uczęszczanych tras, wybór dobrego noclegu i uważność w tłumie wystarczą, by czuć się bezpiecznie. Dla większości turystów Rzym pozostaje przyjaznym, otwartym i fascynującym miastem, które oferuje niezapomniane doświadczenia zarówno za dnia, jak i po zmroku. Wiedząc, na co zwrócić uwagę, możesz w pełni cieszyć się podróżą i odkrywać stolicę Włoch bez obaw.

Podobne wpisy

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *